Balkanlar'da cumhuriyet de yoktur demokrasi de. Ortadoğu'da demokrasi de yoktur cumhuriyet de. Her iki bölgede de hâlâ büyük sıkıntılar var.

O sırada Yunanistan krallık, Bulgaristan krallık. Sovyetler Birliği farklı bir yol içine girmiş.

Avrupa ağır bir savaşın içinden demokrasi ve cumhuriyet ile çıkmaya çalışıyor. Cumhuriyet, demokrasi ve laiklik düşünceleri yeniden oluşuyor. Almanya demokrasi ile diktatörlük arasında sallanıyor.

* İşte o günlerde, yoksul Anadolu'da en cesur, en devrimci proje başlatılıyor: Laik cumhuriyet ve demokrasi projesi.

29 Ekim 1923 günü bu projenin hayata geçirilmek üzere düğmeye basılan gündür. Ve bunun onuru, o günlerin bütün çalkantılarının üzerine çıkarak ileriyi görebilen, büyük ufuklara sahip Mustafa Kemal'e aittir.

Mustafa Kemal laik cumhuriyetin ilk taşını koyduktan hemen sonra demokrasi için harekete geçti. Olmadı. O günün şartları, ileriyi göremeyenler, bu ilk girişimin başarıya ulaşmasını engelledi. Tekrar denedi. Yine olmadı.

Tamamlamak zorundayız
Sonra oldu. Eksiğiyle gediğiyle oldu. Ufuksuzların ve çapsızların bütün yozlaştırma çabalarına rağmen oldu. Laik cumhuriyet ve demokrasinin anlamını kavramayanlann engellemeleri, hatta bunları savunduğunu iddia eden çapsızların verdiği zararlara rağmen Türkiye, bugün laik demokratik cumhuriyetin en ileri aşamasına ulaşma çabası içindedir.

* Mustafa Kemal'in 81 yıl önce topluma vermek istediği ufuk, toplumu yönlendirmek istediği en devrimci proje tamamlanmak üzeredir.

Atatürk, 81 yıl önce dünyanın gidişini, "çağdaş uygarlığın" yönünü görmüş ve Türkiye'yi bu hedefe doğru konumlandırmak için düğmeye basmıştı.

Bu devrimci projenin tamamlanma aşamasındaki somut adı da uzun süredir Avrupa Birliği'dir. Eğer Mustafa Kemal'in ufkuna sahip bir siyasi lider onun hedefini devralabilseydi, Türkiye bu projeyi çoktan tamamlamış olurdu.

Olup bitenler için hayıflanmaya gerek yok. Her toplumunki gibi bizim tarihimiz de inişlerle çıkışlarla doludur. Hem inişlerin nedenini iyi anlamak, çıkışların işlevini de iyi anlatmak durumundayız.

Mustafa Kemal'in 29 Ekim 1923'te başlattığı büyük projenin son eksiklerini tam olarak görmek ve tamamlamak zorundayız. Mustafa Kemal'in 29 Ekim'de attığı büyük adımın bugünkü anlamı budur.