Ermeni meselesi yoğun şekilde tartışılmaya başladığından beri hep bir “belgeler açıklansın” lafı dolaşıp duruyor. Aslında belgelerin en önemlisi, Talat Paşa’nın not defteri, gazeteci Murat Bardakçı’nın “Talât Paşa’nın Evrak-ı Metrûkesi” kitabında açıklandı. Talat Paşa’nın eliyle yazdığı “insan” sayılarına, tehcir edilen “insan” sayılarına ve Balkan göçmenlerine verilecek “boş ev” sayılarına bakınca, tabii dikkatle okumak koşuluyla, tartışacak fazla bir şey kalmıyor.
Yine de hep bir “belge” lafı dolaşıp duruyor. Konuya ilgi gösteren ama bugüne kadar yapılmış yayınları okumak zahmetine katlanmayanlar da öyle bir belge bekliyorlar ki, bu “belge” ortaya çıkınca bütün sorular bir anda cevap bulacak.
Öyle bir belge yok; tam tersine, çok sayıda küçük ve basit belge var. Tarihçiler bunları bir araya getirecek ve bize anlatacaklar.
Tarihçiler çalışacak ama biz de bu küçük ve basit belgelerde ulaştığımız bilgilere bakarak fikir sahibi olabiliriz. Tabii ki yine bunları okumak ve üzerinde düşünmek şartıyla...
“Hayat Ağacı” Sivas’ta çıkan çok önemli bir dergi, kendisi için “Sivas şehir kültürü dergisi” diyor ve Sivas kültürüne, tarihine ilişkin araştırmalar yayınlıyor.
“Hayat Ağacı” nın son sayısında Sivas Lisesi’nin tarihi üzerine de bir yazı var. Önce “idadi”, sonra “sultanî”, sonra da “lise” olan okulun kısa tarihini yazan Talip Mert, bu çalışmasına bir de belge eklemiş. 1892 tarihli bu belgede “idadi binası” nın yapımında çalışan ustalarla işçilerin adları ve yaptıkları iş karşılığında bir hafta için aldıkları ücretler yazıyor. Listeye bakıyoruz, 9 dülger var, 6’sı Ermeni 2’si Müslüman. 10 sıvacı var, hepsi Ermeni. Fırıncı, herhalde işçilere yemek getiren fırıncı da Ermeni. Cilacıların sayısı 9, hepsi Ermeni. İki kireççi Müslüman. 31 “amele” nin 29’u Müslüman, 2’sinin adlarına bakılırsa, Müslüman da olabilirler Ermeni de. “Firuze” grubunun 3’ü Müslüman, 1’i Ermeni.
Liste bu. Her ismin karşısında kaç kuruş ücret aldığı yazıyor. Ama sıvacı Kiğork’a yapılan fazladan 8 kuruş ödeme en altta yekûndan düşülmüş.
Sivas’ta ciddi bir etnik çatışma olmadığı biliniyor. Bütün bu Ermeni ustalar, inşaatta çalıştıklarına göre gençtir, 1915’e yetişmişlerdir. Sonra ne olmuşlardır, çocukları ne olmuştur, nerededir?
“Hayat Ağacı” Dergisi’nin sahibi olarak “Sivas Hizmet Vakfı” adına Sivas Valisi görülüyor. Bu belge yayınlandıktan sonra dergiyi yönetenlere herhangi bir uyarı gelmiş midir, bilmiyoruz. Bu yazıdan sonra gelir mi, onu da bilmiyoruz. Ama umarız gelmez.
