Mevlânâ, Mesnevi’de çölde tek başına yürüyen çirkin bir adamın hikâyesini anlatır.

Adam yorgun, bitkin ilerlerken, kumların arasında parlayan bir şey görür. Yanına gider. Gördüğü şey bir aynadır ve adam hayatında ilk kez ayna görmektedir.

Eğilir, alır, yüzüne yaklaştırır. Aynaya bakar ve bağırır: “Tanrım ne korkunç, o yüzden çöle atmışlar bunu...”

Aynayı fırlatıp atar ve hızla oradan uzaklaşır.

***

Aynaya iki türlü bakılabilir. Kendini gerçekten görerek bakılabilir, görmek istediğini görerek bakılabilir.

Aynaya gerçeği görmek için bakabilmek “cesaret” işidir. Bakabilen için. Boş bakan için herhangi bir sorun yoktur.

İnsanların gözünün içine baka baka yalan söylemiş, kendi çıkarı için başkalarının haklarını gasp etmiş bir kişi de aynaya bakabilir. Bakar ve şöyle düşünebilir: “Yine onları kandırdım...”

***

Ayna aslında bir cezadır. İnsan kendisi ile ayna sayesinde göz göze gelebilir ve kendi gözünün içini, ardını görebilir.

Gördükleri içinde herhangi bir sıkıntı yaratmıyorsa ayna bir ödül olur.

Aynadan gelen en ağır ceza, insanı kendisinden iğrenme durumunda bırakma cezasıdır. İnsanın kendini koruma güdüleri bu cezayı engellemek için her şeyi yapar, kendine olmadık gerekçeler yaratır ve kendinden iğrenmeyi en sona bırakır.

Ama aynadan kurtuluş yoktur. Çünkü insanlar her gün aynaya bakar.

Yaşını başını almış kişilerin ayna ile ilişkileri daha zordur. Yılların birikimi aynayı daha da etkili hale getirir.

***

Ayna ile yazı arasında da bir ilişki vardır. Yazdığını tekrar okuyan insan aynaya bakmış gibi olur. O yazıyı yazdığı andaki bütün zayıflıklarını, küçük çıkar hesaplarını, unuttuğu hayat felsefesini yazdığı yazıda görebilir.

Yazıyla ayna, uygulamada da bir araya getirilebilir. Adı büyük bir kişi, bir yazı yazmıştır. O kişiyi alır bir aynanın önüne koyar, kendi gözlerine bakmasını sağlarsınız. “Büyük” kişi aynada kendi gözleriyle baş başa kaldığı anda bir ses ona yazısını okur.

Yazdıkları kulaklarına dolarken kendisi gözleriyle karşı karşıya kalır. O yazı, insanları aldatmanın, yalanlarla kendi çıkarını kollamanın bir aracı ise bunlar aynada apaçık görünür.

Yaşını başını almış, etrafından saygı gören kişiler de aynaya baktıklarında gerçekte kim olduklarını anlayabilir. Ayna, bazıları için çok ağır bir cezadır.

***

Çeşitli biçimlerde söylenmiş bir atasözü var:

Karşında bir dev görürsen hemen güneşin durumuna bak. Belki gördüğün bir dev değil sadece bir cücenin gölgesidir.

Gölgeler aynada yansımaz. Aynada devler dev, cüceler cüce olarak görünür.