Kars’ın tarihi ve kültürel mirasının önemli parçalarından biri olan Gemli Tabya, havadan görüntülendiğinde sahip olduğu sıra dışı mimari daha net ortaya çıkıyor. Hilal ve at nalı biçimindeki planıyla dikkat çeken tabya, yalnızca askeri tarih açısından değil, Osmanlı döneminin savunma mimarisi ve mühendislik anlayışı bakımından da önemli bir yapı olarak öne çıkıyor.
1854 yılında Kerim Paşa tarafından yaptırılan Gemli Tabya, Kars’ın savunmasında önemli bir görev üstlendi. Tabya, 1855 Osmanlı-Rus Savaşı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi ile 1918-1920 yılları arasındaki Osmanlı-Ermeni çatışmaları sırasında aktif olarak kullanıldı. Kars’ın stratejik konumu nedeniyle kent çevresinde çok sayıda tabya inşa edilirken, Gemli Tabya sahip olduğu özgün mimarisiyle diğer yapılardan ayrılıyor. Savunma amacıyla tasarlanan yapı, dönemin askeri ihtiyaçlarına göre şekillendirilirken, günümüzde ise geçmişin izlerini taşıyan önemli bir kültür varlığı olarak dikkat çekiyor.
Yaklaşık iki asırlık geçmişe sahip Gemli Tabya, bir dönem kadın hapishanesi olarak da kullanıldı. Farklı dönemlerde farklı amaçlara hizmet eden tarihi yapı, Kars’ın yakın tarihine ilişkin önemli izler barındırıyor. Ancak yıllar içerisinde yeterli bakım ve koruma çalışmalarının yapılamaması nedeniyle Gemli Tabya’da ciddi tahribat meydana geldi. Yapının bazı duvarları çökerken, iç bölümlerinde de yıkılmalar ve deformasyonlar oluştu.
Yerden bakıldığında büyük bölümü yıpranmış halde bulunan Gemli Tabya’nın özgün mimarisi havadan görüntülendiğinde daha belirgin şekilde ortaya çıkıyor. Hilali andıran kavisli yapısı ve at nalı formundaki planıyla dikkat çeken tabya, adeta açık hava müzesi niteliğinde bir tarihi alan görünümü sunuyor. Tarihi yapının çevresindeki doğal doku içerisinde yıllara meydan okuyan bölümleri, Kars’ın savunma tarihine ışık tutarken, mevcut haliyle korunmaya muhtaç olduğunu da gözler önüne seriyor. Rus işgalleri ve savaşlar döneminde Kars’ın savunmasında önemli rol üstlenen tabyalar, kentin askeri tarihinin en önemli unsurları arasında yer alıyor. Gemli Tabya ise kendine özgü hilal ve at nalı formuyla bu yapılar arasında farklı bir konumda bulunuyor. Yaklaşık 200 yıldır savaşlara, işgallere ve zamana direnen Gemli Tabya, bugün ise en büyük mücadelesini doğaya ve ilgisizliğe karşı veriyor. Tarihi yapı, sahip olduğu özgün mimarisi ve geçmişten taşıdığı izlerle turizme kazandırılacağı günü beklerken, her geçen gün biraz daha yıpranıyor.
Tarihi yapının havadan görüntülenen görüntüsü, Gemli Tabya’nın hem eşsiz mimarisini hem de korunmaya ne kadar ihtiyaç duyduğunu bir kez daha gözler önüne serdi.