Tatvan’dan Nemrut’a doğru çıkın, zirveye yaklaşıp kuzeye dönün; orada toprak biter. Yerini siyah, yer yer kızıla çalan, üstünde tek bir ot bile olmayan bir taş denizi alır. İlk bakışta insan akıntının dün durduğunu sanır — taş o kadar tazedir. Haritada bu yerin bir adı var: Nemrut Kantaşı. Ama buraya çıkan çobanlar, göçerler, köylüler ona başka bir şey der — “Nemrut’un Pis Kanı.” İşin tuhafı, telefonunuzdaki resmî haritada gördüğünüz isimle halkın yüzyıllardır kullandığı bu ad aynı kökten gelir. Peki bir halk efsanesi, devletin paftasına nasıl girdi?

Yörede bu kızıl akıntının hikâyesi, bölgede yüzyıllardır dilden dile geçen Kral Nemrut efsanesine dayanır. Efsane şöyle: Tanrı’ya kafa tutan zalim kral, gönderilen bir karınca ordusuyla cezalandırılır. Dağın doruğu kalesiyle birlikte içine çöker. Kervanları taş kesilir, askerleri olduğu yerde donar. Ve kral ölünce, pis kanı akıp pıhtılaşır. Bakın ne kadar tuhaf: efsanenin her parçasının arazide bir karşılığı var. Çöken doruk, bugünkü dev kaldera — yaklaşık dokuza beş kilometre. Taş kesilen kervan, Tatvan yakınındaki bir vadide sıra sıra dizilmiş yirmi altı peri bacası. Pıhtılaşan kan ise şu ayağınızın altındaki kızıl lav. O kızıl da tesadüf değil. Bazalt normalde siyahtır; ama bu akıntı, bileşimindeki mineraller yüzünden yer yer koyu kızıl damarlar taşır. Efsaneyi kuran göz bu rengi görmüş, “kan” demiş. Jeolog aynı renge bakar, “demir oksitçe zengin bazalt” der. Aynı taş, iki ayrı okuma — ve halkın verdiği ad, işte bu okumadan doğar.

“Nemrut’un Pis Kanı” adı öyle yerleşmiş, öyle herkesin dilinde ki, bir gün resmî kayda geçmiş. 1960 yılında bölgede topografya çalışması yapan, harita çıkaran ekipler, halkın kullandığı bu adı duymuş ve paftaya işlemiş: “Nemrut Kantaşı.”Yani bugün telefonunuzun haritasında gördüğünüz o isim, gökten inmemiş. Bir efsanenin, halkın ağzında yüzyıllarca dolaştıktan sonra devletin resmî belgesine düşmüş kalıntısıdır. Efsane → halk dili → 1960 haritası → bugünkü dijital harita. Bir halk efsanesi, devlet kaydına böyle girmiş. Sorunun cevabı bu. Ama bu taşı asıl merak edilir kılan şey, adı değil, yaşı.

O ayağınızın altındaki lav 1441’de aktı — altı yüz yıl önce. O sırada Osmanlı tahtında II. Murat vardı; oğlu Fatih, İstanbul’u almaya daha başlamamıştı. Taş çoktan buradaydı. Bu akıntı için sık sık “Türkiye’nin en genç lavı” denir. Cümleyi biraz açmak lazım, çünkü doğrusu daha da ilginç. Maden Tetkik ve Arama’ya (MTA) göre 1441 Kantaşı faaliyeti “ülkemizdeki en genç volkanik aktivitelerden biri.” Jeoloji literatürü daha da keskin konuşur: bu, tarihi yazıya geçmiş en genç volkanik ürün. İşte kilit kelime orada. Çünkü daha genç lav da var. Manisa’nın Kula ilçesindeki volkanlarda, yaşı ölçümle daha küçük çıkan akıntılar bulunuyor. Ama onların tarihi taştan okunur, bir deftere yazılmamıştır. Tendürek 1855’te, Ağrı 1840’ta kıpırdadı; fakat o çıkanlar ağırlıkla buhar ve gazdı, akan bir lav değil. Yani Nemrut Kantaşı’nı biricik yapan yaşı değil. Bir tarihinin olması. Ve o tarihi yazan birinin bulunması.

Kantaşı’nı sıradan bir taş yığınından ayıran şey bu: 1441’i biri gördü ve kaydetti. Bir Ortaçağ Ermeni kroniği o günü şöyle anlatır. Birden dağdan gök gürültüsüne benzer sesler gelmeye başlamış, ardından koyu renk dumanlar çıkmış, ortalığa kötü bir koku yayılmış ve aşağı kor halinde büyük kayalar yuvarlanmıştır. — Ortaçağ Ermeni kroniğiBir buçuk asır sonra ikinci bir tanık. Bitlisli Şeref Han, 1597’de bitirdiği Şerefname’de kraterin kuzeyindeki bu akıntıyı neredeyse bir mühendis titizliğiyle tarif eder.Demircilerin körüğünden akan kara suya benzeyen bu akıntının tartıdaki ağırlığı demirden daha fazladır. Bu akıntı yerden fışkırır ve hızla uçuruma doğru iner. — Şeref Han, Şerefname, 1597Dört yüz yıl önce yazılmış bu satırlar, bugün jeologların “yoğun bazaltik lav akıntısı” dediği şeyin ta kendisi. Şeref Han lavın fışkırırken otuz ziradan — aşağı yukarı yirmi iki metreden — yükseldiğini bile not düşmüş. Bir düşünün: adam altı asır önce durup bu taşın nasıl aktığını ölçmüş.

Altı yüz yıl, jeolojinin gözünde bir an. Ama bir lav akıntısının üstünde toprak tutup ot bitmesi için çoğu zaman fazlasıyla yeter. Kantaşı’nda yetmemiş.Bölgede çalışan Bitlis Eren Üniversitesi Rektörü, coğrafyacı Prof. Dr. Necmettin Elmastaş sebebi sade koyuyor: bu lavların üstünde daha toprak oluşmadığı için bitki göremezsiniz; tazeliğini bu yüzden koruyor. Elmastaş’a göre en şiddetli patlama 1441’de olmuş, ama lav çıkışları 1600’lere kadar sürmüş. Kayıtlarda 1597 ve 1692 de var. Akıntı, kraterin kuzeyinde dört-beş kilometre uzanan bir fay hattından beslenmiş. 1441’de bu çatlaktan beş ayrı koldan lav boşalmış, yaklaşık on kilometrekareye yayılmış. Fay boyunca bugün hâlâ sekiz metre genişliğe varan derin çukurlar açık duruyor.

Lavı anlamak için kaynağına bakmak gerek. Zirvedeki kaldera, yaklaşık bin metrelik bir koninin dev bir patlamayla uçup gitmesinden kalma. İçinde biri sıcak beş göl, buhar bacaları, bir de buz mağarası var. Son on bin yılda yirmi altıdan fazla doğrulanmış püskürmesiyle Nemrut, Türkiye’nin en aktif volkanlarından sayılıyor.Kaldera tabanından bugün hâlâ buhar ve gaz sızıyor, sıcak sular kaynıyor. Dağ “uyuyor” — ama kimse onu ölmüş saymıyor. Tam tersine: Türkiye’de yeniden patlayabilecek en riskli yanardağ olarak çoğu zaman Nemrut gösteriliyor. Tatvan, Ahlat, Güroymak ve çevresinde on binlerce insan onun eteğinde yaşıyor.

Kantaşı lavları bugün Nemrut Jeoparkı’nın en kıymetli köşelerinden; jeoparkın UNESCO listesine girmesi için çalışılıyor. Her yaz Batman’dan gelen göçerler, bu akıntılardan birinin önünde konaklar — altı asır önce kor gibi akan taşın gölgesinde çadır kurarlar.

Ama tehlike de kapıda. “Nemrut’un hazinesi” söylentisinin peşindeki define avcıları, aynı bölgedeki peri bacalarından bazılarını çoktan tahrip etmiş. Altı yüz yıl boyunca depremin, rüzgârın, yağmurun yıkamadığı bu mirası bugün en çok hırpalayan şey, kazma kürek.

Yine de akıntı orada. Siyah, kızıl damarlı, üstü hâlâ çıplak. Bir efsanenin “pis kan” dediği, bir kroniğin “kötü kokulu duman” diye yazdığı, bir haritanın “Kantaşı” diye kaydettiği, jeolojinin “en genç lav” diye ölçtüğü aynı taş. Üstünde yürüyen herkes, farkında olmadan 1441’den beri donmuş bir anın üzerinde yürüyor.