Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı’nın (TGA) yürütücülüğünü üstlendiği “Kadim Şehirler Yolu: Aksaray, Niğde, Kayseri (Bilinmeyen Kapadokya)” projesi kapsamında oluşturulan 3 günlük rota, bölgenin daha az bilinen kültürel, tarihi ve doğal değerlerini turizme kazandırmayı amaçlıyor. Aksaray, Niğde ve Kayseri valiliklerinin katkılarıyla hazırlanan rotanın, iç turizm acentelerinin paket programlarına dahil edilmesi hedefleniyor.

Aksaray’ın Güzelyurt ilçesindeki Manastır Vadisi’nde manastır yaşamının izlerinin 4. yüzyıla kadar uzandığı belirtiliyor. Din bilgini Aziz Gregorius Theologos’un bölgeye gelmesiyle Hristiyanlık açısından önemli bir merkez haline gelen Güzelyurt, zamanla kaya içerisine oyulan kilise, şapel ve manastırlarla önemli bir inanç merkezi oldu. Volkanik tüflerin Tunguru Deresi tarafından aşındırılmasıyla oluşan vadi; derin yarları, doğal kaya oluşumları ve kaya oyma yapılarıyla Ihlara Vadisi’nin daha küçük ölçekli bir benzerini andırıyor.

Manastır Vadisi’nin en dikkat çekici yapılarından biri, günümüzde Büyük Kilise Camii olarak bilinen Aziz Gregorius Theologos Kilisesi. Bizans İmparatoru I. Theodosius tarafından MS 385 yılında Aziz Gregorius Theologos adına yaptırılan yapı, yaklaşık 1640 yıllık geçmişiyle Güzelyurt’un en önemli tarihi mirasları arasında bulunuyor. Kilise, yüzyıllar içerisinde çeşitli değişiklik ve onarımlardan geçirilirken, kapsamlı müdahaleler 1835 ve 1896 yıllarında gerçekleştirildi. 1924 yılındaki Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi sonrasında bölgedeki Ortodoks Rum nüfusun ayrılmasıyla yapı camiye dönüştürüldü. Kilisenin avlusunun güneybatısında yaklaşık 35-40 basamakla inilen kaya oyma bir ayazma bulunuyor. Kutsal su kaynağı olarak değerlendirilen ayazmanın yanı sıra avluda geçmişte misafirhane, şapel, fırın ve depo olarak kullanılan bölümler de yer alıyordu.

Vadi boyunca farklı dönemlerde ibadet, barınma ve günlük yaşam amacıyla kullanıldığı değerlendirilen çok sayıda kaya oyma yapı bulunuyor.* Sivişli Kilise: Aziz Anargirios adıyla da bilinen yapı, kaya kütlesinin doğal yapısından yararlanılarak oluşturulmuş dini yapılardan biri.* Çömlekçi Kilisesi: Kaya oyma mimarinin vadideki örneklerinden olan yapı, bölgenin geçmişteki yaşam kültürüne ışık tutuyor.* Kalburlu Kilise: Aziz Ephtemios adıyla da bilinen yapı, kaya oluşumlarıyla bütünleşen mimarisiyle dikkat çekiyor.* Kömürlü Kilise: Kaya dokusu ve çevresindeki doğal oluşumlarla vadinin karakteristik yapısını yansıtıyor.* Koç Kilisesi: Hacı Saadet Koç Kilisesi adıyla da bilinen yapı, kaya oyma dini mimarinin örnekleri arasında yer alıyor.* Cafarlar Kilisesi: Vadi içerisindeki dini yapıların önemli örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.* Kuyu Kilisesi: Kaya oyma yapısıyla vadinin doğal çevreyle bütünleşen tarihi dokusunu yansıtıyor.* Meryem Ana Kilisesi: Meryem Ana’ya adanan yapı, bölgenin Hristiyanlık mirasının izlerini taşıyor.* Papaz Evi: Kaya oyma mimarinin ibadet mekanlarının yanı sıra dini yaşamın sürdürüldüğü yapılarda da kullanıldığını gösteriyor.

Güzelyurt’un tarihi mirası vadinin yüzeyindeki yapılarla sınırlı kalmıyor. İlçedeki yer altı şehirleri de geçmişteki yaşam biçimine ilişkin önemli izler taşıyor.Roma ve Bizans dönemlerinde bölgede yaşayan Hristiyanların baskı ve istilalardan korunmak amacıyla kullandığı değerlendirilen yer altı yapılarındadevasa sürgü taşları, değirmen taşı şeklindeki kapılar, havalandırma bacaları, su kuyuları, tandırlar ve güvercinlikler bulunuyor.Yer altı şehrinin üst bölümlerindeki geniş hayvan barınakları ve kaya oyma yemlikler ise yapının yalnızca korunma amacıyla kullanılmadığınıdüşündürüyor. Bu nedenle yapının geçmişte bir “yer altı kervansarayı” olarak kullanılmış olabileceği tahmin ediliyor.

Manastır Vadisi’nin yanı sıra Güzelyurt ilçe merkezinde ve çevredeki tepelerde de çok sayıda tarihi yapı bulunuyor.İlçeye hakim bir noktada yer alan Yüksek Kilise, diğer adıyla Analipsis Kilisesi, hem mimarisi hem de çevresine hakim manzarasıyla öne çıkıyor.Günümüzde Aşağı Camii olarak kullanılan Aziz Spyridon Kilisesi de Güzelyurt’un farklı dönemlere ait dini mirasının günümüzde yaşamaya devam edenörnekleri arasında. Aziz Yannis Kilisesi ve Aziz George Şapeli ise ilçedeki diğer tarihi dini yapılar arasında bulunuyor.

Antik dönemden bu yana yerleşim yeri olan Güzelyurt, 1924 yılındaki mübadeleye kadar Türkler ile Ortodoks Hristiyan nüfusun bir arada yaşadığı önemli merkezlerden biri oldu.

Bölgenin kültürel geçmişinde Karamanlıca da önemli bir yere sahip. Hristiyan halkın günlük yaşamda Türkçe konuştuğu, ancak Türkçeyi Yunanca harflerle yazdığı biliniyor.

Mübadele sonrasında bölgeden ayrılan Ortodoks halkın bir bölümü Yunanistan’a göç ederken, Güzelyurt’tan gidenlerin bir bölümü Kavala yakınlarında Nea Karvali, yani “Yeni Gelveri” yerleşimini kurdu. Günümüzde mübadil torunlarının Güzelyurt’u ziyaret ederek atalarının yaşadığı topraklarla bağlarınısürdürdüğü belirtiliyor.

Güzelyurt’un tarihi dokusunun önemli parçalarından biri de özgün kesme taş mimarisiyle dikkat çeken Gelveri Evleri.Kaya oyma yapılar, kiliseler, manastırlar, yer altı şehirleri ve geleneksel taş evler, ilçenin farklı dönemlere ait kültürel mirasını bir arada yaşatıyor.

Volkanik tüflerin şekillendirdiği doğal vadilerle insan eliyle oluşturulan kaya oyma mimarinin iç içe geçtiği Manastır Vadisi, erken Hristiyanlık döneminden Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine uzanan çok katmanlı tarihiyle Güzelyurt’un önemli kültürel miras alanları arasında yer alıyor.

Yaklaşık 5,5 kilometrelik vadi boyunca uzanan tarihi yapılar ve Güzelyurt’un geleneksel mimarisi, ilçeyi Kapadokya’nın daha az bilinen ancak tarih ve kültür açısından zengin rotalarından biri haline getiriyor.TGA’nın yürüttüğü “Kadim Şehirler Yolu: Aksaray, Niğde, Kayseri (Bilinmeyen Kapadokya)” rotasıyla Güzelyurt’un çok katmanlı tarihi mirasının daha geniş kitlelere tanıtılması ve bölgenin turizm potansiyelinin artırılması hedefleniyor.