Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden (ÇOMÜ) Dr. İsmail Sabah, "Çanakkale Muharebelerinde Atatürk ile özdeşleşen ve en çok ön plana çıkan birliklerinden biri olan 19'uncu Tümen'in kuruluş yerinin ve tarihinin literatürden farklı olarak 21 Ocak 1915 tarihinde yani 111 yıl önce bugün Gelibolu olduğunu yaptığımız çalışmayla ilk defa ortaya çıkarmış olduk" dedi.
Çanakkale Muharebeleri sırasında komutanlığını Kurmay Yarbay Mustafa Kemal Bey'in (Atatürk) yaptığı 19'uncu Tümen'in kuruluş tarihi ve yerinin literatürde yanlış yer aldığı tespit edildi. ÇOMÜ’den Dr. İsmail Sabah tarafından yapılan çalışmada, 19'uncu Tümen'in 1 Şubat 1915'te Tekirdağ'da değil, 21 Ocak 1915 tarihinde Gelibolu'da kurulduğu ortaya konuldu. 19'uncu Tümen'in komutanlığını Mustafa Kemal Atatürk'ün yapması sebebiyle Çanakkale Muharebeleri içerisinde en çok tanınan ve öne çıkan birliklerden olduğunu söyleyen Dr. İsmail Sabah, "Ancak 19'uncu Tümen'in kuruluşuyla ilgili literatüre baktığımız zaman sıklıkla 1 Şubat 1915 tarihinde Tekirdağ'da kurulduğu yönünde ifade edildiğini görmekteyiz. Ancak yapmış olduğumuz son çalışmayla birlikte bu kuruluş hikayesinin aslında bilinenden çok farklı olduğunu ilk kez ortaya çıkarmış olduk. 19'uncu Tümen'in kuruluş hikayesinde, bünyesinde kurulmuş olduğu 3'üncü Kolordu cerideleri ve 1'inci Ordu'nun cerideleri büyük bir önem teşkil etmekte. Biz bu harp ceridelerini okuduğumuz zaman aslında kuruluşun ifade edildiğinin aksine çok farklı bir şekilde ve farklı bir mekanda gerçekleşmiş olduğunu tespit ettik" ifadelerini kullandı.
Dr. Sabah, sözlerini şöyle sürdürdü:"3'üncü Kolordu Tekirdağ'da konuşlu bulunmuş olmasına rağmen, kasım ayında Çanakkale Boğazı'na yönelik artan tehdit nedeniyle Çanakkale'ye kaydırılıyor. 12 Kasım 1914 tarihi itibariyle 3'üncü Kolordu Karargâhı kendisine bağlı 7'nci Tümen ile birlikte Gelibolu'ya intikalini tamamlamış durumda. Bu esnada kolordunun bir diğer tümeni olan 8'inci Tümen ise Tekirdağ'dan Mısır'daki İngilizlere yönelik gerçekleştirilecek Kanal Harekatı nedeniyle 4'üncü Ordu Cephesi'ne gönderilmesi kararlaştırılınca 3'üncü Kolordu bünyesinde yeniden bir tümenin teşkili gündeme geliyor. 31 Aralık 1914 tarihinde o esnada Gelibolu'da bulunan 3'üncü Kolordu'ya 'gizli' ibaresiyle bir yazı gönderiliyor. 4'üncü Ordu'ya gönderilecek 8'inci Tümen'in yerine yeni bir tümenin teşkiliyle ilgili görüşleri soruluyor. Aslında bu yazışmayla birlikte, 19'uncu Tümen halini alacak olan tümenin kuruluş çalışmalarının da en azından fikri anlamında başladığını görmekteyiz."
Bu sırada Sofya'da askeri ateşe olarak görev yapan Mustafa Kemal Bey'in ısrarla faal bir görev istediğini belirten Dr. Sabah, "Kendisi yeniden kurulması düşünülen bu tümenin komutanlığına atanacaktır. Mustafa Kemal Bey'in atanma yazısına baktığımızda '19' numarasının geçmediğini sadece yeniden teşkili düşünülen tümen komutanlığına atandığı ibaresinin geçtiğini görmekteyiz. Çünkü 20 Ocak 1915 tarihinde Mustafa Kemal Bey, tümen komutanlığına atandığında tümenin numarası da aynı gün veriliyor. Bunun üzerine 1’inci Ordu Komutanı Mareşal Liman Von Sanders ertesi gün 3'üncü Kolordu'ya emir veriyor. 21 Ocak 1915 tarihinde 3'üncü Kolordu ceridelerine baktığımızda Liman Paşa'dan gelen bu emrin 'kesin' bir emir kabul edildiğini ve tümenin teşkilat çalışmalarına başlandığını, yani resmen kurulmuş olduğunu görmekteyiz" dedi.
Bu sırada kolordu Gelibolu'da bulunduğu için 19'uncu Tümen'in kuruluş çalışmalarının da burada başlandığına dikkat çeken Dr. Sabah, "19'uncu Tümen'in alaylarından biri olan 57'nci Alay 1’inci Tabur’unun da Gelibolu'da kurulduğunu görüyoruz. Tümenin resmi kuruluş emrinin verilmiş olması, tümenin tam anlamıyla hemen vücuda geldiği anlamına gelmiyor. Çünkü ikmal askerleri, farklı birliklerden alınan askerlerle, bölükler ve taburlar meydana getirilmeye, yani teşkilatlanma çalışmalarının başlandığını söyleyebiliriz. Peyderpey farklı birliklerden subay atamalarıyla Tümen vücuda getirilmeye başlanıyor. 19’uncu Tümen'in kuruluş tarihi ne 1 Şubat ne de Tekirdağ. 21 Ocak 1915 tarihinde resmi olarak Gelibolu'da kurulduğunu görüyoruz" ifadelerini kullandı.Mustafa Kemal Bey'in bu süreçte Sofya'dan İstanbul'a geldiğini belirten Dr. Sabah, "Atatürk, İstanbul'a gelir gelmez atandığı tümeni aramaya başlıyor. Ancak burada büyük bir şaşkınlık yaşandığını görüyoruz. Çünkü kendisini herkese 19'uncu Tümen Komutanı olarak takdim ediyor. Fakat 19'uncu Tümen'in varlığından henüz kimsenin haberi olmadığı için herkes yüzüne hayretle bakıyor. Son olarak 1'inci Ordu Kurmay Başkanı Kazım Bey ile görüşmesinde bu durumu anlatıyor. Kazım Bey de kendisine, Gelibolu'daki 3'üncü Kolordu'nun yeni bir tümen teşkilatlanması yaptığını ve bir kez de oraya müracaat etmesi gerektiğini söylüyor. Bunun üzerine Mustafa Kemal Bey, 'Komutan olduğum tümen var mıdır yok mudur, bunu anlamak için Gelibolu'ya mı gideceğim?' diye soruyor. Kazım Bey ise 'Evet, doğrusu budur' cevabını veriyor" açıklamalarında bulundu.
Dr. Sabah, sözlerini şöyle sürdürdü:"Harp ceridelerine baktığımızda, Mustafa Kemal Bey'in 31 Ocak 1915 tarihinde Gelibolu'ya geldiğini görüyoruz. Kendisine kadar teşkilatlanma çalışmaları başlamış ve bazı unsurları oluşturulmuş olan 19'uncu Tümen'i ilk kez Gelibolu'da görüyor. Ancak burada kalmadan, aynı gün akşam hareket ederek 1 Şubat 1915'te Tekirdağ'a varıyor. Tekirdağ'da teşkilatlanma çalışmaları sürdürülüyor ve hızla eğitimlere başlanıyor. Buna rağmen 19'uncu Tümen'in tam anlamıyla vücut bulduğu yerin Tekirdağ olduğunu da söyleyemiyoruz. Çünkü 22 Şubat 1915 tarihinde verilen emirle, tümenin bünyesindeki 58 ve 59'uncu alaylar alınıyor; bunun yerine 72 ve 77'nci alaylar Eceabat'a gönderiliyor. Tümen, Eceabat'a geldikten sonra 72 ve 77'nci alayların katılımıyla son şeklini alıyor. Özetle, Çanakkale Muharebelerinde Atatürk ile özdeşleşen ve en çok ön plana çıkan birliklerinden biri olan 19'uncu Tümen'in kuruluş yerinin ve tarihinin literatürden farklı olarak 21 Ocak 1915 tarihinde yani 111 yıl önce bugün Gelibolu olduğunu yaptığımız çalışmayla ilk defa ortaya çıkarmış olduk